۱۳ اوت ۲۰۲۶ - یک تیم تحقیقاتی بینالمللی به هماهنگی مؤسسه سلامت برلین در شاریت (BIH)، جامعترین اطلس تکسلولی از پانکراس (لوزالمعده) انسان را تا به امروز تهیه کرده است. این تیم بهعنوان بخشی از پروژه «اطلس سلولهای انسانی» به رهبری پروفسور رولاند ایلز، بیش از ۴ میلیون سلول و هسته سلولی را از نمونههای بافت پانکراس اهداشده توسط ۵۷ فرد، تحلیل کرده است.
این اطلس، مراحل کلیدی تکامل و بیماریهای پانکراس را پوشش میدهد؛ از مراحل رشد جنینی و بافت سالم در بزرگسالان گرفته تا نمونههای مربوط به افراد مبتلا به دیابت نوع ۲. پژوهشگران با استفاده از پیشرفتهترین فناوریهای تکسلولی و مالتیامیکس (multiomics)، بیان ژن، تنظیم اپیژنتیک و سازماندهی فضایی سلولهای پانکراس را با دقت و تفکیکپذیری بیسابقهای نقشهبرداری کردند. یافتههای این مطالعه در مجلۀ Cell Metabolismمنتشر شده است.
شناسایی جمعیت سلولی ناشناخته
پانکراس نقشهای حیاتی در متابولیسم و گوارش ایفا میکند و همچنین در بیماریهای شایعی مانند دیابت نوع ۲ نقش محوری دارد. بااینحال، پرسشهای بسیاری درباره تنوع انواع سلولهای پانکراس انسان، نحوه تغییر آنها در طول تکامل و چگونگی پاسخ آنها به استرسهای مرتبط با بیماری باقی مانده بود.
یکی از مهمترین یافتههای این مطالعه، کشف جمعیتی از سلولهای «سنترواسینار» (centroacinar) با انعطافپذیری (plasticity) بالا بود که پیش از این ناشناخته بودند؛ این سلولها در واقع مرز میان سلولهای آسینار و مجاری پانکراس را تشکیل میدهند. «انعطافپذیری» آنها در ویژگیهای مولکولیشان که یادآور مراحل اولیه تکامل است، تجلی یافته که نشان میدهد این سلولها ممکن است قادر باشند هویت خود را بهطور منعطف تغییر دهند. این قابلیت میتواند نقش مهمی در پاسخ پانکراس به استرس و همچنین در بازسازی بافت (tissue regeneration) ایفا کند.
این اطلس همچنین دیدگاهی دقیق از نحوه تکامل دودمانهای سلولهای درونریز (endocrine) که هورمونهای تنظیمکننده سطح گلوکز خون را تولید میکنند، و دودمانهای سلولهای برونریز (exocrine) که آنزیمهای گوارشی را تولید میکنند، ارائه میدهد. علاوه بر این، تیم تحقیق، وضعیتهای اپیژنتیک متمایزی را در سلولهای بتا (تولیدکننده انسولین) شناسایی کرده و تغییرات مشخص در برنامههای تنظیمی آنها را که با دیابت نوع ۲ مرتبط است، آشکار ساختهاند.
پاسخهای متمایز به استرس متابولیک
آزمایشهایی که در آن جزایر پانکراس سالم (خوشههای سلولهای درونریز در پانکراس که با نام «جزایر لانگرهانس» شناخته میشوند) در معرض غلظتهای بالای گلوکز قرار گرفتند، نشان داد که انواع مختلف سلولهای پانکراس، پاسخهای متفاوتی به استرس متابولیک دارند. این یافتهها دیدگاههای جدیدی درباره نحوه تغییر ترکیب و عملکرد سلولی پانکراس در شرایط بیماریهای متابولیک ارائه میدهد.
پروفسور کریستیان کنراد، پزشک و نویسندۀ ارشد این مطالعه و رئیس گروه تحقیقاتی تصویربرداری هوشمند در مرکز سلامت دیجیتال مؤسسه سلامت برلین (BIH)، گفت: «با این اطلس، ما اکنون میتوانیم برای اولین بار روند تکامل سلولهای پانکراس انسان را در طول دوران زندگی دنبال کنیم و مشاهده کنیم که هویت آنها در حین بیماری چگونه تغییر میکند. این بینشها، زیربنای مهمی برای درک مکانیسمهای زمینهساز دیابت و در نهایت، برای توسعه استراتژیهای درمانی جدید در حوزه بازسازی بافت فراهم میکند.»
منبعی برای جامعه تحقیقاتی بینالمللی
مجموعه دادههای تولیدشده در این پروژه، منبعی مهم برای جامعه تحقیقاتی بینالمللی محسوب میشود. این اطلس دانشمندان سراسر جهان را قادر میسازد تا مکانیسمهای سلولی زیربنای بیماریهای متابولیک، بازسازی بافت و انعطافپذیری بافتی را بیش از پیش بررسی کنند.
در بلندمدت، این یافتهها میتواند به بهبود روشهای تشخیصی کمک کرده و از توسعه استراتژیهای درمانی نوآورانه برای دیابت نوع ۲ و همچنین پزشکی بازساختی حمایت کند.
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2026-08-cell-atlas-reveals-plasticity-human.html